Przejdź do treści strony

Śladem historii i znaku heraldycznego Opola

18 Jan 2017 r.

Dnia 18.01.2017 mieliśmy przyjemność po raz kolejny w ramach działań projektowych projektu Erasmus+ Portrety Opola, Portrety Dijon, Portrety Pragi – INSPIRACJE, KREACJE wysłuchać wykładu wygłoszonego przez Panią Urszulę Zajączkowską, Dyrektor Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu. Pani U.Zajączkowska, będąca autorką i współautorką bardzo wielu książek o historii, sztuce i architekturze naszego miasta zapoznała uczniów naszej szkoły z historią powstania herbu Opola.

Miasto Opole, które w bieżącym roku obchodzi jubileusz 800-lecia lokacji zostało założone przed rokiem 1217 i jest jednym z najstarszych miast w Polsce. Miasto było wówczas własnością księcia Kazimierza I Opolskiego, nie posiadało jeszcze rady miejskiej, ani herbu. Pierwszy herb Opola pojawił się na pieczęciach miejskich i był niejako znakiem identyfikującym samorząd, czyli ówczesną radę Opola. Podobnie powstawały herby innych miast europejskich w Średniowieczu, które służyły za znak uwierzytelniający oficjalne, prawomocne dokumenty danego miasta. Tarcza opolskiego herbu składa się z dwóch znaków: półkrzyża, symbolu chrześcijaństwa oraz półorła piastowskiego, symbolu władzy książęcej. Całość herbu jest więc niejako połączeniem sakrum i profanum.

W średniowiecznej historii miasta Opola należy zauważyć dużą rozbieżność czasową pomiędzy datą lokacji miasta, a budową dzisiejszej opolskiej katedry. Kościół pod wezwaniem Krzyża Świętego, który z czasem stał się katedrą pod wezwaniem Podniesienia Krzyża Świętego powstał dwa wieki przed lokacją miasta Opola w roku 1002 i został ufundowany przez ówczesnego księcia piastowskiego, późniejszego pierwszego króla Polski Bolesława Chrobrego. Osada Opolan na Ostrówku była w XI w. zwartą aglomeracją, w której nie było miejsca na budowę kościoła, stąd pierwszy drewniany kościół katolicki wybudowano w Opolu na prawym brzegu Odry w miejscu obecnej katedry. Zgodnie z przekazem Kroniki Świętego Krzyża kościół otrzymał w roku 1024 od biskupa wrocławskiego relikwię krzyża świętego, która została umieszczona w relikwiarzu i jest czczona do dnia dzisiejszego w opolskiej katedrze. Ani wówczas, ani jeszcze w momencie lokacji miasta ok. roku 1217 Opole nie posiadało jednak herbu. Dopiero zapiski w kronice miejskiej pochodzące z końca XIII w. mówią o powstaniu rady miejskiej w Opolu i zapewne wówczas ówcześni rajcy miejscy, książę opolski i władze kościelne ustaliły, że znak łączący ważną dla miasta relikwię i orła Piastowskiego będzie najbardziej odpowiednim heraldycznym godłem dla naszego miasta. Tak więc pod koniec XIII w. powstał herb miasta Opola złoty półkrzyż po lewej stronie i złoty półorzeł piastowski na błękitnym tle po prawej stronie tarczy herbowej. Dopiero jednak w XIX w. unormowano perspektywę z której należało określać , czy chodziło o lewą i prawą stronę z pozycji patrzącego, czy z pozycji stojącego. Brak wcześniejszych unormowań w tym zakresie, prowadził bowiem do wcześniejszych pomyłek i różnych wersji układu figur herbowych.

Herb Opola możemy znaleźć w różnych miejscach przestrzeni miejskiej Opola. Jednym z najstarszych i najcenniejszych herbów Opola jest kamienny herb znajdujący się na średniowiecznej, gotyckiej chrzcielnicy w opolskiej katedrze. Chrzcielnica pochodzi z XV wieku i atrybuty władzy książęcej i miejskiej w postaci dwóch herbów, które zdobią bryłę chrzcielnicy są wyjątkowymi zdobieniami. Herby wskazują na fundatorów chrzcielnicy, księcia raciborsko-opolskiego Jana II Dobrego, który został pochowany w katedrze i ówczesną radę miasta Opola. Także współczesne witraże z 1999 roku zdobiące kaplicę piastowską w opolskiej katedrze przedstawiają herb miasta podobnie jak brązowy portal od strony zachodniej zdobiony również motywem opolskiego herbu. Kolejne przedstawienia herbu widnieją na domu opolskiej kurii i na odrestaurowanej baszcie przy pobliskich murach obronnych. Może zatem niejako stwierdzić, jak określiła to Pani U.Zajączkowska, że opolska katedra jest niejako w otoczeniu herbowym, zaś tak silne podkreślanie związku pomiędzy lokalną władzą kościelną, a świecką jest dosyć niezwykłe. Kolejny herb w śródmieściu Opola można zobaczyć na bocznej ścianie szkoły podstawowej wybudowanej w XIX w. na rogu ulicy Książąt Opolskich i Marii Konopnickiej, a także na bocznej ścianie obecnego Instytutu Sztuki w Opolu, który niegdyś był także budynkiem szkoły podstawowej. Herb Opola widnieje także na budynku dworca kolejowego, który po remoncie ok. roku 1900 został ozdobiony motywem herbu oraz nad wejściem do budynku Radia Opole. Przebudowany w latach 30-tych XX w. ratusz został udekorowany aż trzema herbami. Dwa herby znajdują się nad wejściem, jeden od strony wschodniej autorstwa wrocławskiego metaloplastyka Hermanna Diesnera, drugi od strony zachodniej, autorstwa także wrocławskiego artysty Roberta Bednorza. Trzeci ratuszowy herb znajduje się na wieży.

Miasto Opole wydawało w przeszłości różnego rodzaju dokumenty, foldery, znaczki z herbem Opola. Czasami rysownicy modyfikowali barwy heraldyczne kolorując np. na czerwono nogę orła. Niektóre przedstawienia herbu zwieńczone są ceglaną koroną tzw. koroną muralis, która pojawiła się nad herbem Opola po raz pierwszy w gazecie urzędowej na przełomie roku 1892. Korona muralis jest wyróżnieniem, które w czasach Republiki Rzymskiej otrzymywali żołnierze za zasługi podczas zdobywania murów obleganego miasta. Później motyw korony muralis zaczął być wykorzystywany do zdobienia herbów miejskich i mógł w zależności od rangi miasta posiadać od trzech do pięciu baszt. Herb Opola, jako stolicy rejencji Opolsko-Raciborskiej od 1816 roku został pod koniec XIX wieku w uznaniu dla rangi miasta ukoronowany niejako pięcioma basztami.

Kolejnym ciekawym przedstawieniem opolskiego herbu jest sgraffito, które zdobi hol neorenesansowego budynku banku PKO przy ulicy Kołłątaja, będącego dawnym bankiem Rzeszy. Herb miasta Opola można także zobaczyć nad wejściem do dawnej Szkoły Ewangelickiej oraz w ciekawej formie księcia-rycerza trzymającego tarczę z herbem miasta nad wejściem do budynku obecnego Sądu Okręgowego w Opolu przy Placu Daszyńskiego. Kolejne przykłady herbu Opola, które towarzyszą nam w centrum miasta, to min. herbowa mozaika wybrukowana przy kościele Franciszkanów w Opolu oraz piękny plastycznie, kamienny herb Opola umieszczony na wieży wodociągowej w Opolu. Inne herby, które mijamy przechodząc ulicami Opola to herb na budynku Politechniki Opolskiej przy skrzyżowaniu ulicy Katowickiej i Karola Miarki oraz herb na budynku dawnego starostwa. W Muzeum Śląska Opolskiego można z kolei podziwiać zabytkowy dzwon ratuszowy z 1566 roku, który trafił do muzeum jeszcze przed wojną po wielkiej katastrofie wieży ratuszowej w roku 1934.

Dziękujemy Pani U.Zajączkowkiej za ciekawy wykład i wirtualny spacer śladami opolskiego herbu po naszym mieście. Przed nami wielkie wyzwanie opracowania 12 kart edukacyjnych do Małego artystycznego przewodnika po Opolu. Jedną z kart na pewno poświęcimy herbowi Opola.

Oprac.: I.Paul

« Powrót do listy